Cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ

Rối loạn nuốt là biến chứng thường gặp sau đột quỵ, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ăn uống và phục hồi của người bệnh. Phát hiện, đánh giá và can thiệp sớm giúp hạn chế hít sặc, viêm phổi và suy dinh dưỡng. Tim hiểu cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ qua các thông tin dưới đây.

Rối loạn nuốt sau đột quỵ: Vì sao cần xử trí sớm?

Tỷ lệ mắc và diễn tiến tự nhiên

Khoảng 40-60% người bệnh đột quỵ gặp tình trạng rối loạn nuốt trong giai đoạn cấp. Nhiều trường hợp cải thiện trong vài tuần đầu, nhưng một số vẫn kéo dài nhiều tháng, cần phục hồi chức năng và theo dõi lâu dài.

Cơ chế bệnh sinh và vị trí tổn thương

Cơ chế: Đột quỵ làm gián đoạn hoạt động của mạng lưới thần kinh kiểm soát nuốt, khiến sự phối hợp giữa môi, lưỡi, hầu và thanh quản bị suy giảm. Người bệnh xuất hiện tình trạng nuốt chậm, giảm lực đẩy thức ăn hoặc không bảo vệ tốt đường thở.

Vị trí tổn thương: Thường gặp ở thân não (đặc biệt là hành não), vỏ não vùng vận động, thùy đảo và các đường dẫn truyền dưới vỏ. Mức độ rối loạn nuốt phụ thuộc vào vị trí và phạm vi tổn thương.

Biến chứng: hít sặc, viêm phổi hít, suy dinh dưỡng, mất nước

Rối loạn nuốt sau đột quỵ nếu không được kiểm soát có thể gây ra 4 biến chứng phổ biến:

• Hít sặc: Thức ăn, nước hoặc nước bọt đi vào đường hô hấp, có thể xảy ra âm thầm không gây ho.
• Viêm phổi hít: Vi khuẩn và dịch tiết xâm nhập phổi, gây nhiễm trùng hô hấp.
• Suy dinh dưỡng: Ăn uống không đủ khiến người bệnh sụt cân, thiếu năng lượng và protein.
• Mất nước: Khó uống nước làm giảm lượng dịch nạp vào, gây rối loạn điện giải.

Các bước khắc phục khó nuốt sau đột quỵ

Cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ gồm sàng lọc, đánh giá chức năng nuốt và lựa chọn phương pháp phục hồi phù hợp nhằm đảm bảo an toàn ăn uống, hạn chế biến chứng.

Bước 1: Sàng lọc khó nuốt sau đột quỵ trong 24 giờ đầu 

• Nguyên tắc: sàng lọc trước mọi đường uống (thức ăn, nước, thuốc)

Người bệnh cần được sàng lọc trong vòng 24 giờ đầu sau đột quỵ. Trong thời gian chờ đánh giá, áp dụng nguyên tắc nhịn ăn đường miệng (NPO), bao gồm cả nước uống và thuốc dùng qua đường miệng, để hạn chế nguy cơ hít sặc.

Các công cụ sàng lọc thường dùng

Một số công cụ sàng lọc phổ biến gồm test nuốt nước 90 ml, GUSS, V-VST và TOR-BSST:

Lưu ý: Thời gian mang tính tham khảo. Các test sàng lọc không thay thế đánh giá chuyên sâu và không loại trừ hoàn toàn nguy cơ hít sặc thầm lặng.

Bước 2: Đánh giá chức năng nuốt toàn diện 

Sau sàng lọc, người bệnh có dấu hiệu nghi ngờ rối loạn nuốt cần được đánh giá chuyên sâu để xác định vị trí, mức độ tổn thương và nguy cơ hít sặc.

Đánh giá lâm sàng tại giường (CSE)

Đánh giá lâm sàng tại giường (Clinical Swallowing Evaluation – CSE) thường do bác sĩ hoặc chuyên viên âm ngữ trị liệu có chuyên môn về rối loạn nuốt thực hiện. Nội dung đánh giá gồm:

• Khám chức năng dây thần kinh sọ liên quan đến hoạt động nuốt.
• Kiểm tra vận động môi, lưỡi, hàm và khả năng kiểm soát thức ăn.
• Đánh giá phản xạ nuốt, khả năng ho và bảo vệ đường thở.
• Thử các kết cấu thức ăn khi xác định đủ điều kiện an toàn.

Đánh giá bằng dụng cụ: FEES và VFSS

FEES và VFSS là dụng cụ sử dụng giúp quan sát trực tiếp quá trình nuốt, phát hiện thức ăn tồn đọng và tình trạng xâm nhập đường thở.

Các thang điểm đánh giá:

• PAS (Penetration-Aspiration Scale): Thang 8 mức đánh giá tình trạng thức ăn xâm nhập thanh quản và hít sặc. Điểm càng cao, mức độ xâm nhập càng nghiêm trọng.
• FOIS (Functional Oral Intake Scale): Thang 7 mức đánh giá khả năng ăn uống qua đường miệng, từ phụ thuộc hoàn toàn vào nuôi dưỡng qua ống đến ăn uống bình thường.

Đánh giá dinh dưỡng song song

Cần sàng lọc nguy cơ suy dinh dưỡng bằng các công cụ như NRS-2002 (thường dùng cho người bệnh nội trú) và MNA (phù hợp với người cao tuổi). Ngoài ra, cần theo dõi cân nặng, lượng thức ăn, nước uống và dấu hiệu mất nước.

Bước 3: Các phương pháp khắc phục khó nuốt sau đột quỵ

Cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ tập trung vào cải thiện khả năng nuốt, hạn chế hít sặc và đảm bảo dinh dưỡng. Tùy mức độ tổn thương, sẽ kết hợp các kỹ thuật bù trừ, bài tập và thiết bị.

Kỹ thuật bù trừ: tư thế và thao tác nuốt

Các kỹ thuật bù trừ áp dụng cho từng người bệnh giúp thay đổi hướng di chuyển của thức ăn, hỗ trợ nuốt an toàn hơn:

• Gập cằm (Chin tuck): Cúi nhẹ cằm về phía ngực khi nuốt, hỗ trợ bảo vệ đường thở
• Xoay đầu về bên liệt: Hướng thức ăn qua bên họng còn hoạt động tốt hơn
• Nghiêng đầu bên lành: Hỗ trợ thức ăn di chuyển qua bên có chức năng tốt
• Nuốt hai lần: Giảm thức ăn còn tồn đọng sau lần nuốt đầu.
• Tư thế ngồi: Ngồi thẳng khoảng 90° khi ăn và duy trì ít nhất 30 phút sau ăn.

Điều chỉnh kết cấu thức ăn và chất lỏng theo IDDSI

IDDSI là hệ thống tiêu chuẩn quốc tế phân loại độ đặc của chất lỏng và kết cấu thức ăn thành 8 mức, từ 0 đến 7.

Chất lỏng loãng thường khó kiểm soát hơn ở người bệnh giảm khả năng phối hợp nuốt. Có thể sử dụng chất làm đặc chuyên dụng để điều chỉnh độ sánh theo mức IDDSI được chỉ định.

Bài tập phục hồi chức năng nuốt

Trong các cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ, bài tập phục hồi chức năng đóng vai trò giúp cải thiện sức mạnh và khả năng phối hợp của nhóm cơ khi nuốt.

Kích thích điện thần kinh cơ (NMES) và kích thích điện hầu họng (PES)

Đây là hai cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ tạo kích thích điện hỗ trợ phục hồi chức năng:

• NMES: Sử dụng điện cực đặt ngoài da vùng cổ để kích thích các nhóm cơ liên quan đến hoạt động nuốt. Có thể kết hợp với bài tập nuốt ở người bệnh phù hợp.
• PES: Sử dụng ống thông có điện cực đưa qua đường mũi đến vùng hầu họng, kích thích cảm giác và điều biến hoạt động thần kinh kiểm soát nuốt.

Chỉ định và lưu ý:

• NMES có thể được cân nhắc ở người bệnh rối loạn nuốt sau đột quỵ, nhưng hiệu quả bổ trợ chưa được xác định thống nhất.
• PES được nghiên cứu ở người bệnh đột quỵ nặng, đặc biệt nhóm có mở khí quản. 
• Cần thận trọng khi có tổn thương da, rối loạn cảm giác hoặc thiết bị điện tử cấy ghép. Việc sử dụng phải do nhân viên chuyên môn chỉ định.

=> Phương pháp kích thích điện trong y học trị liệu

Phản hồi sinh học EMG (Biofeedback) trong tập nuốt

EMG Biofeedback sử dụng điện cực bề mặt để ghi nhận hoạt động điện của cơ khi người bệnh thực hiện động tác nuốt. Tín hiệu được chuyển thành hình ảnh hoặc âm thanh giúp:

• Giúp người bệnh nhận biết mức độ co cơ
• Hỗ trợ điều chỉnh lực và thời gian thực hiện động tác
• Tăng tính chủ động và động lực tập luyện
• Giúp chuyên viên theo dõi tiến triển qua các buổi tập

EMG Biofeedback thường được kết hợp với bài tập phục hồi chức năng nuốt.

=> EMG Biofeedback là gì? Cơ chế, chỉ định và bảng giá thiết bị mới nhất

Các can thiệp khác: kích thích từ xuyên sọ (rTMS), tDCS, thuốc

Một số phương pháp điều biến thần kinh đang được nghiên cứu nhằm cải thiện hoạt động của mạng lưới thần kinh kiểm soát nuốt:

• rTMS: Sử dụng từ trường tác động lên vùng vỏ não liên quan đến vận động nuốt.
• tDCS: Sử dụng dòng điện một chiều cường độ thấp để điều chỉnh tính kích thích của vỏ não.
• Thuốc: Một số thuốc tác động đến dẫn truyền thần kinh và phản xạ nuốt đang được nghiên cứu.

Các phương pháp này có thể hỗ trợ phục hồi nhưng không thay thế được các biện pháp phục hồi chức năng nuốt tiêu chuẩn.

Nuôi dưỡng qua ống: khi nào đặt sonde mũi-dạ dày, khi nào chuyển PEG?

Khi người bệnh không thể nuốt an toàn hoặc không đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng qua đường miệng, cần cân nhắc nuôi dưỡng qua ống.

Nguyên tắc lựa chọn và rút sonde ưu tiên NDT trong giai đoạn cấp cần hỗ trợ dinh dưỡng. Cân nhắc PEG khi dự kiến nuôi dưỡng qua ống từ 4 tuần trở lên. Lưu ý chỉ rút sonde khi người bệnh nuốt an toàn và không thể hoàn toàn loại bỏ nguy cơ viêm phổi.

Chăm sóc răng miệng để giảm viêm phổi

Vệ sinh răng miệng giúp giảm vi khuẩn và mảng bám trong khoang miệng, từ đó hạn chế nguy cơ viêm phổi hít khi người bệnh vô tình hít phải nước bọt hoặc dịch tiết nhiễm khuẩn.

1. Kiểm tra răng, lợi, lưỡi và tình trạng thức ăn tồn đọng.
2. Đánh răng bằng bàn chải mềm và kem đánh răng chứa fluoride ít nhất 2 lần/ngày.
3. Làm sạch lưỡi, khoang miệng và loại bỏ thức ăn thừa sau bữa ăn.
4. Sử dụng dụng cụ hút dịch khi cần thiết ở người bệnh không kiểm soát tốt dịch tiết.
5. Dưỡng ẩm môi và niêm mạc để hạn chế khô miệng.

Bước 4: Theo dõi và tái đánh giá dài hạn 

Lịch tái đánh giá đề xuất

Chức năng nuốt có thể cải thiện theo thời gian nhưng cũng có nguy cơ suy giảm hoặc xuất hiện biến chứng. Vì vậy, người bệnh cần được tái đánh giá định kỳ để điều chỉnh chế độ ăn và áp dụng cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ phù hợp.

Lưu ý: Đây là lịch tham khảo, không phải khuyến cáo thống nhất cho mọi người bệnh. Cần điều chỉnh tần suất theo tình trạng thực tế.

Chuyển tuyến, phục hồi tại cộng đồng và giáo dục người nhà

Sau khi xuất viện, người bệnh cần tiếp tục phục hồi chức năng tại cơ sở chuyên môn hoặc tại nhà theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Ghi nhớ những lưu ý:

• Tư thế: Cho người bệnh ngồi thẳng khi ăn, giữ tư thế phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
• Thức ăn: Tuân thủ đúng kết cấu và độ đặc được chỉ định, không tự ý thay đổi.
• Theo dõi: Quan sát tình trạng ho, sặc, giọng nói ướt hoặc thức ăn tồn đọng sau nuốt.
• Vệ sinh: Duy trì chăm sóc răng miệng hằng ngày.
• Tập luyện: Hỗ trợ người bệnh thực hiện đúng bài tập phục hồi chức năng được hướng dẫn.

Các dấu hiệu cần chú ý:

Danh mục kỹ thuật & thiết bị hỗ trợ khắc phục khó nuốt

Trong các cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ, áp dụng kỹ thuật và lựa chọn thiết bị vật lý trị liệu – phục hồi chức năng phù hợp rất quan trọng. Bên cạnh cải thiện khả năng nuốt, người bệnh đồng thời cải thiện chức năng vận động, giảm đau và hỗ trợ phục hồi toàn thân.

Thiết bị hỗ trợ điều trị và lượng giá rối loạn nuốt

• Máy kích thích tập nuốt: Kích thích điện lên các nhóm cơ liên quan đến hoạt động nuốt, hỗ trợ tập luyện và cải thiện chức năng nuốt.
• Máy điện xung, máy điện trị liệu ENF: Hỗ trợ kích thích cơ và phục hồi chức năng thần kinh – cơ. Cần lựa chọn thiết bị có chương trình phù hợp.
• Máy lượng giá và Biofeedback: Hỗ trợ đánh giá hoạt động cơ liên quan đến quá trình nuốt, ghi nhận tín hiệu và cung cấp phản hồi trực quan hoặc âm thanh để người bệnh điều chỉnh hoạt động cơ khi tập.
• Máy điện châm: Có thể được ứng dụng trong một số phác đồ phục hồi chức năng sau đột quỵ nhằm hỗ trợ giảm đau, kích thích thần kinh – cơ.

Lưu ý: Máy lượng giá và Biofeedback; máy điện châm, máy điện xung cần có cấu hình, cảm biến và phần mềm phù hợp với đánh giá hoặc tập nuốt.

Thiết bị hỗ trợ vận động và phục hồi chức năng sau đột quỵ

• Hỗ trợ cải thiện sức cơ, tầm vận động khớp, khả năng giữ thăng bằng, phối hợp động tác và di chuyển độc lập. Các thiết bị có thể sử dụng gồm: máy tập đi, khung tập PHCN, thiết bị tập chuyên khoa, robot tập, bàn tập PHCN, máy tập CPM,…
• Hỗ trợ giảm đau, thư giãn cơ, cải thiện tuần hoàn và kiểm soát một số triệu chứng cơ xương khớp đi kèm sau đột quỵ. Các dòng máy gồm: máy siêu âm, máy laser, máy nhiệt trị liệu, máy từ trường, máy nén ép, máy sóng ngắn và máy xung kích.

Qua các thông tin phía trên, có thể nhận thấy cách khắc phục khó nuốt sau đột quỵ cần thực hiện sớm, kết hợp đánh giá chức năng nuốt, điều chỉnh chế độ ăn và các phương pháp phù hợp. Việc lựa chọn đúng thiết bị hỗ trợ cũng góp phần nâng cao hiệu quả tập luyện và chăm sóc người bệnh. 

Nếu có nhu cầu mua máy hoặc tư vấn giải pháp thiết bị phục hồi chức năng, liên hệ Hải Minh qua hotline 0988086003 để được hỗ trợ!