Co cứng cơ có chữa được không? Hướng dẫn điều trị và phục hồi chức năng

Co cứng cơ là tình trạng trương lực cơ tăng cao dẫn tới căng cứng và khó khăn khi vận động. Co cứng cơ có thể kiểm soát và cải thiện nếu được phát hiện sớm, đánh giá đúng nguyên nhân và điều trị phù hợp. Tùy mức độ, người bệnh sẽ được chỉ định kết hợp vận động trị liệu, vật lý trị liệu, thuốc hoặc các phương pháp can thiệp chuyên sâu. Tìm hiểu chi tiết về co cứng cơ và cách điều trị qua những thông tin dưới đây.

Co cứng cơ là gì? Phân biệt với chuột rút, co rút và cứng cơ thông thường

Bệnh co cứng cơ là gì? 

Co cứng cơ là tình trạng cơ tăng trương lực, khiến cơ bị căng cứng và tăng sức cản khi vận động, đặc biệt khi cử động nhanh hoặc kéo giãn cơ. Tình trạng này thường liên quan đến tổn thương hệ thần kinh trung ương như đột quỵ, chấn thương não hoặc tổn thương tủy sống.

Nhiều người thường nhầm lẫn các tình trạng co cứng cơ, chuột rút, co rút nên có thể phân biệt như sau:

• Co cứng cơ: Trương lực cơ tăng kéo dài, vận động khó khăn và sức cản thường tăng khi kéo giãn nhanh.
• Chuột rút: Cơ co thắt đột ngột, gây đau, kéo dài trong thời gian ngắn rồi tự giảm.
• Co rút: Cơ hoặc mô mềm bị ngắn lại kéo dài, hạn chế tầm vận động của khớp.
• Cứng cơ thông thường: Cảm giác căng, mỏi hoặc khó vận động cơ do vận động quá sức, duy trì một tư thế lâu và cải thiện khi nghỉ ngơi.

Các nguyên nhân gây co cứng cơ 

Co cứng cơ chủ yếu xảy ra khi đường dẫn truyền thần kinh kiểm soát vận động bị tổn thương, làm mất cân bằng điều hòa trương lực cơ. Một số nguyên nhân thường gặp gồm:

• Đột quỵ: Tổn thương não sau đột quỵ làm tăng trương lực cơ ở tay, chân…
• Chấn thương sọ não: Tổn thương não ảnh hưởng đến hệ thần kinh vận động và gây co cứng cơ.
• Tổn thương tủy sống: Gián đoạn đường truyền tín hiệu thần kinh, dẫn đến tăng trương lực và co cứng cơ.
• Bệnh đa xơ cứng: Tổn thương hệ thần kinh trung ương có thể gây co cứng, yếu cơ và hạn chế vận động.
• Một số bệnh lý thần kinh khác: Bại não, tổn thương não do thiếu oxy hoặc các bệnh lý ảnh hưởng đến neuron vận động cũng có thể gây co cứng cơ.

Dấu hiệu của bệnh co cứng cơ

Co cứng cơ có nhiều dấu hiệu khác nhau tùy vị trí và mức độ tổn thương thần kinh. Nhận biết dấu hiệu nổi bật để có hướng phục hồi chức năng co cứng cơ phù hợp:

• Cơ căng cứng, tăng trương lực, đặc biệt khi vận động hoặc kéo giãn nhanh.
• Khó duỗi hoặc gấp khớp, cảm giác cơ bị kéo căng và cử động không linh hoạt.
• Xuất hiện các tư thế bất thường ở chi như cánh tay co vào người, bàn tay nắm lại hoặc chân có xu hướng duỗi cứng.
• Co thắt hoặc xuất hiện các cử động không chủ ý, khó khăn khi thực hiện động tác.
• Giảm tầm vận động và ảnh hưởng chức năng, khiến người bệnh khó đi lại hay thực hiện các hoạt động hàng ngày.

Co cứng cơ sau đột quỵ phổ biến đến mức nào?

Tỷ lệ mắc theo mốc thời gian

Co cứng cơ là một trong những biến chứng vận động thường gặp sau đột quỵ. Tuy nhiên, tỷ lệ ghi nhận khác nhau ở từng thời điểm, mức độ tổn thương của người bệnh. Các phân tích ước tính khoảng 25,3% người bệnh sau đột quỵ xuất hiện co cứng cơ, trong đó tỷ lệ ở người bị đột quỵ lần đầu khoảng 26,7%.

Có thể liệt kê tỷ lệ mắc co cứng cơ theo mốc thời gian như:

• 1 – 4 tuần sau đột quỵ: Khoảng 4 – 27% người bệnh có dấu hiệu co cứng.
• 1 – 3 tháng: Tỷ lệ ghi nhận khoảng 19 – 26,7%.
• Sau 3 tháng: Tỷ lệ khoảng 17 – 42,6%, tình trạng kéo dài ở giai đoạn mãn tính.

Ai có nguy cơ cao? 

Nguy cơ co cứng cơ sau đột quỵ thường cao hơn ở những người có tổn thương thần kinh và suy giảm vận động rõ rệt, gồm:

• Người bị đột quỵ nặng, mức độ tổn thương thần kinh lớn
• Người có yếu hoặc liệt chi rõ rệt sau đột quỵ
• Người bị giảm khả năng vận động và chức năng trong sinh hoạt hàng ngày
• Người có tổn thương cảm giác – vận động ở tay hoặc chân.
• Người xuất hiện tăng trương lực cơ, giảm tầm vận động hoặc tư thế bất thường.
• Người co cứng kéo dài nhưng không được đánh giá và can thiệp phục hồi chức năng phù hợp.

Chẩn đoán và đo lường: bác sĩ đánh giá co cứng bằng gì?

Chẩn đoán co cứng cơ và cách điều trị không chỉ dựa vào cảm giác căng cứng mà cần khám thần kinh, đánh giá trương lực cơ, tầm vận động và ảnh hưởng đến vận động. 

• Khám lâm sàng: Quan sát tư thế, khả năng vận động chủ động, vận động thụ động, tầm vận động khớp, phản xạ và mức độ ảnh hưởng đến chức năng.
• Thang điểm Ashworth cải biên (MAS): Đánh giá mức độ tăng sức cản của cơ khi bác sĩ thực hiện vận động thụ động.
• Thang điểm Tardieu cải biên (MTS): Đánh giá phản ứng của cơ khi kéo giãn ở các tốc độ khác nhau.
• Đánh giá chức năng vận động: Kết hợp các bài kiểm tra như đi bộ 10m, Timed Up and Go (TUG), Functional Ambulation Category hoặc các thang điểm xác định co cứng ảnh hưởng đến vận động.
• Thiết bị lượng giá và biofeedback: Dùng máy chuyên dụng ghi nhận các hoạt động thần kinh – cơ, khả năng kiểm soát vận động và theo dõi sự thay đổi khi điều trị.

5 nhóm điều trị co cứng cơ: cái nào cho ai, bằng chứng đến đâu

Vận động trị liệu và tập theo nhiệm vụ

Co cứng cơ và cách điều trị phù hợp với hầu hết người bệnh, đặc biệt áp dụng trong quá trình điều trị co cứng cơ sau tai biến đột quỵ là vận động trị liệu. Các bài tập tập trung vào vận động chủ động, chuyển tư thế, đứng, đi bộ, cầm nắm và thực hiện các hoạt động hàng ngày. Vận động trị liệu cũng là nền tảng để thực hiện phục hồi chức năng co cứng cơ, hỗ trợ cải thiện khả năng vận động tốt.

Đặt tư thế, kéo giãn và nẹp tại nhà

Phù hợp với người tăng trương lực cơ, hạn chế tầm vận động hoặc có nguy cơ co rút. Đặt tư thế và kéo giãn giúp duy trì tầm vận động. Còn sử dụng nẹp nhằm hỗ trợ duy trì vị trí khớp ổn định trong một số trường hợp. Tuy nhiên nếu cần kiểm soát tình trạng co cứng cơ người bệnh sẽ cần kết hợp thêm trị liệu thiết bị và tập phục hồi.

Kích thích điện NMES/FES/TENS

Các sản phẩm máy điện xung được sử dụng phổ biến mọi giai đoạn trị liệu co cứng cơ. Điện xung hỗ trợ kích thích cơ vận động, cụ thể hiệu quả các dòng như:

• NMES: Phù hợp khi cơ yếu, khó chủ động co cơ.
• FES: Phù hợp khi cần hỗ trợ một động tác chức năng như nhấc bàn chân khi đi.
• TENS: Chủ yếu hỗ trợ giảm đau và có thể góp phần giảm co cứng.

Tiêm botulinum toxin

Tình trạng co cứng cơ và cách điều trị tiêm botulinum toxin phù hợp nhất với co cứng khu trú. Là tình trạng co cứng một nhóm cơ ở bàn tay, cổ tay hoặc cẳng chân gây ảnh hưởng đến vận động và sinh hoạt. Phương pháp có thể thực hiện nhiều lần, tiêm lại sau khi hết hiệu quả nhưng cần có sự chỉ định và thăm khám lại từ bác sĩ.

Thuốc uống – baclofen nội tủy – phẫu thuật

• Thuốc uống: Phù hợp hơn với co cứng lan tỏa mức độ vừa – nặng, cần theo dõi tác dụng phụ.
• Baclofen nội tủy: Cân nhắc ở người co cứng lan tỏa, nặng và khó kiểm soát bằng các phương pháp khác.
• Phẫu thuật: Chỉ dành cho một số trường hợp rất nặng, kéo dài và không đáp ứng với điều trị bảo tồn.

Lộ trình phục hồi chức năng co cứng cơ theo mốc thời gian

Giai đoạn 1: Kiểm soát co cứng và duy trì tầm vận động (4 tuần đầu)

Giai đoạn 4 tuần đầu tiên người bệnh cần hạn chế tăng trương lực cơ, duy trì tầm vận động khớp, phòng co rút và các biến chứng do ít vận động.

Thực hiện kết hợp trị liệu thiết bị và tập phục hồi chức năng co cứng cơ:

• Đánh giá mức độ co cứng, tầm vận động và khả năng vận động của người bệnh.
• Đặt tư thế đúng, vận động thụ động và chủ động có trợ giúp, kéo giãn nhẹ các nhóm cơ co cứng.
• Linh hoạt sử dụng điện xung, nhiệt trị liệu, siêu âm, laser, từ trường hoặc các phương pháp điện trị liệu tùy chỉ định.
• Một số trường hợp có thể sử dụng điện châm để hỗ trợ giảm co cứng và cải thiện vận động.

Giai đoạn 2: Tăng cường vận động và kiểm soát cơ (1 – 3 tháng)

Giai đoạn 1 – 3 tháng là lúc người bệnh cần chú trọng tập tăng sức mạnh cơ, cải thiện khả năng kiểm soát vận động và giảm ảnh hưởng của co cứng đến sinh hoạt.

Giai đoạn này áp dụng các bài tập và sử dụng linh hoạt thiết bị hỗ trợ:

• Tăng dần các bài tập chủ động, tập theo nhiệm vụ, chuyển tư thế, thăng bằng và chịu trọng lượng.
• Kết hợp máy tập CPM, bàn tập chuyên khoa, thiết bị tập chuyên khoa và khung tập PHCN để hỗ trợ duy trì tầm vận động và tập vận động an toàn.
• Với người bệnh yếu chi dưới hoặc khó đi lại, có thể tập với máy tập đi hoặc robot tập PHCN theo khả năng.
• Sử dụng thêm máy điện xung, máy laser, máy nén ép hỗ trợ kích hoạt cơ và tập vận động chức năng.

Giai đoạn 3: Phục hồi chức năng chuyên sâu (3 – 6 tháng)

Tình trạng co cứng cơ và cách điều trị ở giai đoạn này tập trung vào cải thiện chức năng đi lại, cầm nắm, thăng bằng và khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày.

Áp dụng cách trị liệu và tập phục hồi:

• Tập theo nhiệm vụ và lặp lại các động tác gần với hoạt động thực tế
• Sử dụng máy tập đi, robot tập PHCN, thiết bị tập chuyên khoa và khung tập PHCN để tăng cường vận động.
• Nếu co cứng khu trú gây ảnh hưởng rõ đến chức năng, bác sĩ có thể cân nhắc tiêm botulinum toxin, kết hợp tập luyện sau điều trị.

Giai đoạn 4: Duy trì và phòng co rút (sau 6 tháng)

Giai đoạn trên 6 tháng điều trị co cứng cơ sau tai biến đột quỵ tập trung duy trì hiệu quả phục hồi, hạn chế tái tăng co cứng, co rút và suy giảm chức năng.

Quá trình trị liệu và tập luyện áp dụng:

• Các bài tập vận động, kéo giãn và đặt tư thế đúng tại nhà.
• Tập với khung tập PHCN, thiết bị tập chuyên khoa hoặc máy tập đi nếu người bệnh còn hạn chế vận động.
• Tái đánh giá định kỳ để điều chỉnh bài tập và phương pháp trị liệu.

Co cứng cơ không phải lúc nào cũng có thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng điều trị và phục hồi chức năng phù hợp có thể giúp kiểm soát triệu chứng, hạn chế co rút và cải thiện chức năng vận động. Người bệnh nên thăm khám bác sĩ về co cứng cơ và cách điều trị phù hợp để xây dựng phác đồ dựa trên tình trạng thực tế.

Nếu quý khách có nhu cầu trang bị máy móc phục vụ phục hồi chức năng, liên hệ ngay hotline 0988086003 Thiết bị y tế Hải Minh để được tư vấn thiết bị phù hợp.

FAQ

Tại sao bị cứng cơ? 

Cứng cơ do tác động từ nhiều nguyên nhân như vận động quá mức, duy trì một tư thế lâu hoặc bệnh lý thần kinh.

Hay bị co cơ là thiếu chất gì? 

Không phải trường hợp nào co cơ cũng là do thiếu chất. Một số trường hợp nhỏ co cơ có thể liên quan đến thiếu magie, kali, canxi.

Làm gì khi bị co cơ? 

Dừng hoạt động, nghỉ ngơi, kéo giãn nhẹ và xoa bóp vùng cơ bị co, bổ sung đủ nước. Nếu co cơ kéo dài, nên đi khám để tìm nguyên nhân.

Co cứng cơ có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Khả năng hồi phục phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ tổn thương. Điều trị và phục hồi chức năng đúng cách có thể giảm co cứng, cải thiện vận động và hạn chế biến chứng.

Co cứng cơ sau tai biến bao lâu thì hết?

Không có thời gian cố định. Co cứng có thể xuất hiện và kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn sau đột quỵ.

Co cứng cơ khác co rút cơ thế nào?

Co cứng cơ là tăng trương lực do tổn thương hệ thần kinh, còn co rút cơ là tình trạng cơ và mô mềm bị ngắn lại, hạn chế tầm vận động khớp. Co cứng kéo dài có thể dẫn đến co rút.

Tiêm botulinum có gây yếu cơ thêm không? Tiêm được mấy lần?

Botulinum toxin có thể gây yếu cơ tại vùng tiêm nếu liều hoặc vị trí tiêm không phù hợp,. Thuốc có tác dụng tạm thời và được tiêm nhắc lại khi hiệu quả giảm, tiêm sau ít nhất khoảng 3 tháng.